Google Books : een mijlpaal in de geschiedenis van het boek? - Pagina 2

@ random

Google Books : een mijlpaal in de geschiedenis van het boek? - Pagina 2

zondag, 16 april 2006 14:35

Inhoudsopgave
Google Books : een mijlpaal in de geschiedenis van het boek?
Pagina 2
Alle pagina's

Pagina 2 van 2

Google Books als katalysator van de digitale bibliotheek? / door Marina Noordegraaf

Goed nieuws: Negen van de tien Nederlanders denkt dat het boek altijd zal blijven bestaan!¹⁾ Dus we kunnen gewoon op onze lauweren rusten? Nee, niets is minder waar. Maar, báng voor Google Books zijn de spelers in boekenland allerminst. "Tot nu toe heeft elke nieuwe ontwikkeling op audio en ICT-gebied geleid tot meer aandacht voor het lezen van boeken", aldus Henk Kraima, directeur van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB).

Willem Huberts, directeur van openbare bibliotheek Nijmegen (sinds 1 januari 2006 Bibliotheek Gelderland Zuid), vindt het een prima idee dat boeken op het internet beschikbaar komen: "Dat gebeurt ook al, bijvoorbeeld bij De Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en het project Laurens Jz. Coster waarbij klassieke rechtenvrije Nederlandstalige literaire teksten in een elektronische versie worden uitgebracht". Huberts noemt dit een prima aanvulling op het materiaal dat de bibliotheken bezitten. Maar ook een elektronische versie van een roman van bijvoorbeeld Jan de Hartog ziet hij niet als bedreiging. "Het bijt elkaar niet. Je gaat toch geen 320 html-pagina's op je PC bekijken, danwel printen?". Dat is ook de mening van Gosse Kerkhof, directeur van openbare bibliotheek Purmerend. Hij gelooft dat de meeste mensen nog steeds de voorkeur geven aan het opvragen van het echte medium. "Nadat ze dan de eerste selectie hebben gemaakt op het internet", voegt hij toe.

Edwin Mijnsbergen, informatiespecialist bij de Zeeuwse Bibliotheek, onderstreept de grootheid van Google Books door het minpunt van oude stoffige werken in bibliotheekkluizen te benadrukken: "Fantastisch dat oude werken worden bewaard en dat onderzoekers en liefhebbers de mogelijkheid hebben om deze werken in te zien. Maar ze liggen wel in de kluis en zijn zeer kwetsbaar. Dan kun je toch alleen maar blij worden van het gegeven dat je ze op gutenberg.org full-text, inclusief afbeeldingen, terug kunt vinden?". Mijnsbergen gaat nog verder: "Google biedt met dit project een nooit gedroomde etalage voor het product dat we als bibliotheken zo graag aan de man willen brengen: het boek!"

Friso Visser, manager van bibliotheek.nl, is dezelfde mening toegedaan: Google Books levert meer aandacht op voor boeken en dat is voor bibliotheken nooit nadelig. "Als er dan titels gevonden worden ligt er - als bibliotheken dat goed regelen - een grote kans! Publicitair zouden bibliotheken veel meer gebruik moeten en kunnen maken van het feit dat Google hiermee op pad is", denkt Visser.

Kansen
Mijnsbergen vindt dat Google-topman Eric Schmidt ²⁾ de bezwaren tegen het project goed pareert. Als uitgevers boeken willen verwijderen kan dat. Boeken uit het publieke domein zijn slechts zeer beperkt in te zien. 60% van de geïndexeerde boeken zijn niet meer in druk en worden ook niet meer herdrukt. Ze zijn vaak maar op een paar plaatsen wereldwijd toegankelijk. "Voor de boeken die nog wel in druk zijn en/of deel uitmaken van het publieke domein gaat het dus om het ‘ontdekkingsaspect'. En dat heeft zijn waarde op websites als Amazon al lang bewezen. Het zet mensen juist aan de boeken aan te schaffen of te lenen", aldus Mijnsbergen.

Biedt Google Books dan alleen maar kansen voor de openbare bibliotheek? Volgens de vijf geïnterviewden wel. Zelfs de vraagtekens die aan het project kleven, leveren uitdagingen en kansen op:

- Bergen zoekresultaten.
Zoeken en vinden zijn twee verschillende dingen. Informatievaardigheden worden steeds belangrijker. "De taak van de bibliotheek ligt evenzeer in het coachen van het publiek via cursussen en bewustwording om zo informatievaardiger te worden", verwoordt Kerkhof het aangaan van deze uitdaging.

- Betrouwbaarheid
Google biedt veel informatie, maar is die informatie ook betrouwbaar en onafhankelijk? Met boekdigitalisering zijn aanzienlijke kosten gemoeid. Die kosten moeten weer worden terugverdiend. Google is beursgenoteerd en er is een link naar uitgeverijen.
Kerkhof is bang dat Google resultaten naar boven haalt en dat andere resultaten - die ook beschikbaar zijn - onder water blijven. Dat men bijvoorbeeld de Engelstalige vertaling neemt, terwijl het oorspronkelijke boek in het Nederlands is. Kerkhof denkt dat de gemiddelde consument niet zo kritisch is. Ook hier liggen kansen voor de openbare bibliotheek:
1. opvoeden tot informatievaardige burgers en
2. (nog) beter profileren als onafhankelijke informatiemakelaar

- Compleetheid
Visser denkt dat Google Books niet gemakkelijk een volledig of redelijk compleet en actueel aanbod zal kunnen realiseren. Een kans voor de gezamenlijke bibliotheken.

- Monopoliepositie
Er zijn zorgen om een mogelijke monopoliepositie van Google. Europa is als reactie op Google Books haar eigen ‘European Digital Library' project gestart ³⁾. Mijnsbergen weet niet of dit het goede antwoord is: "Waken voor monopolieposities is een goede zaak maar 'if u can't beat'em, join'em, is dat soms ook". Hij kan zich helemaal vinden in de woorden van Rüdiger Wischenbart ⁴⁾ die stelt: "The answer to a wheel that has suddenly picked up speed cannot be, however, to reinvent it just by giving it a European hub. The better response would be to get a hand on the steering".

Kans van slagen?
Google Books ligt in de VS onder vuur. Visser denkt dat de kans op een Europees succes voor Google Books erg klein wordt als de rechtszaken voor Google nadelig uitpakken.
Maar hoe je het ook wendt of keert, het opzoeken van informatie via zoekmachines is gemeengoed geworden en kan niet meer worden teruggedraaid. "Zo kunnen we de discussie over Google Books niet zomaar afdoen als iets dat zal mislukken maar moeten we kijken naar de mogelijkheden en de rol die bibliotheken er bij kunnen of moeten spelen", aldus Visser.

Google en Picarta
I you can't beat them, join them! Via WorldCat, de internationale catalogus applicatie van OCLC, kunnen gebruikers direct opzoeken of het via Google Books gezochte boek zich in een collectie bevindt en of het uitleenbaar is. Moeten de gezamenlijke openbare bibliotheken ook aansturen op een koppeling tussen Google Books en Picarta? Huberts ziet het wel zitten: "We moeten gebruik maken van iedere technologische mogelijkheid om de collectie onder de aandacht van het publiek te brengen".
Visser voelt er ook wel voor en denkt dat er bij aansluiting van Picarta bij Google Books een goede ontsluiting te realiseren zou zijn. Wel heeft hij een paar vraagtekens. Ga je geen verwachtingen wekken die niet kunnen worden waargemaakt? Want schijnbaar bezit van bibliotheken suggereert leenbaarheid. Hoe zit het met afgeschreven titels die niet zijn verwijderd? Beschikbaarheidgegevens die niet kloppen? En de technische randvoorwaarden? "We moeten wel in de gaten houden dat de mogelijke problemen die we opgelost hebben door de koppeling Landelijk Lenen (zoek&boek) ⁵⁾ en WSF13, niet toch nog de kop op steken".

Marieke Oudt, bibliothecaris van openbare bibliotheek Beuningen, staat in de dagelijkse praktijk nog niet onder invloed van Google en consorten. Zij vindt Google Books wel interessant en leuk om zo eens doorheen te neuzen, maar meer als een vorm van kennismaken en nieuwsgierigheid. "Met de paar vragen die ik er op heb losgelaten is het nog geen bedreiging maar ook nog amper een aanvulling voor de bibliotheek. Dat gaat ver voorbij aan de Beuningse behoeftes als ik dat zo mag stellen", aldus Oudt. Ze ziet wel iets in een link tussen Google en Picarta. Maar dan alleen als veel (of alle) Nederlandse bibliotheken hun catalogi laten koppelen. Hoe groter de kans op resultaat, des te meer mensen maken er gebruik van. "Maar kom je regelmatig niet uit waar je wilt komen, dan zal men snel een andere weg van zoeken inslaan", meent Oudt.

Alle hands aan dek
Er lijkt een tegenstelling te bestaan tussen lokale en landelijke behoeften. "Tot nu toe houden bibliotheken er nog te veel hun eigen toko op na", aldus Huberts. "Dat is ook onvermijdelijk. De centrale branchevisie is algemeen geformuleerd, maar hoe je die invult bepaal je samen met de wethouder en de eigen gemeenteraad". Eén lid van de huidige Nijmeegse gemeenteraad drukte Huberts op het hart: ik wil de geur van boeken altijd blijven ruiken. Zelfs vergrijzing in de raad blijkt zo een drempel voor de digitale bibliotheek.
Hoe kunnen de (lokale) openbare bibliotheken hun krachten zodanig bundelen dat ze ‘a hand on the steering' krijgen? Kerkhof ziet wel wat in de openbare bibliotheek, los van de lokale overheid. De gemeentelijke kaders zijn nu vaak nog te bepalend. Daarnaast moeten lokale bibliotheken volgens hem bereid zijn om de complete autonomie op te geven en te investeren in landelijke en provinciale netwerken, waarbij je compromissen sluit om ergens te komen.
Visser zoekt het buiten de muren van de openbare bibliotheek: Alléén krijgt een bibliotheek het niet voor elkaar om een dienst of product te ontwikkelen en in de lucht te houden. Hij geeft schoolbieb.nl (virtuele mediatheek) als voorbeeld. Dit project kost ongeveer 1,5 miljoen Euro op jaarbasis. "Doordat alle partijen een stukje bekostigen (in natura dan wel netto) wordt het behapbaar", aldus Visser. "Op die manier denken is lastig omdat een lokale bibliotheek lokale financiering krijgt en eerst duidelijk moet maken dat een aandeel wordt gekocht in een groter geheel en dat daarmee een dienstverlening naar de lokale klant wordt neergezet die anders niet realiseerbaar is", verwoordt Visser de omslag die gemaakt moet gaan worden.

De tijd is rijp!
Friso Visser ziet de functie van de fysieke bibliotheek veranderen. Er is meer aandacht voor ontmoeting en sociale cohesie, voorlichting, culturele activiteiten enzovoort. Belangrijke waarden als betrouwbaar, onafhankelijk en laagdrempelig worden nog altijd hoog gewaardeerd door het publiek. "Alles wat via Google kan is leuk, maar het heeft ook zo zijn problemen. Dit levert een kans op om de digitale bibliotheek goed te positioneren. In die niche krijgt de bibliotheek, heel natuurlijk, een eigen rol die ook nadrukkelijker moet worden gezocht en geclaimd", aldus Visser. "De tijd is er rijp voor!", concludeert hij.